در آيين مهرپرستي يا ميترائيسم كه يكي از آيين هاي قديمي ايران باستان بوده، اولين شب زمستان به عنوان شب تولد مهر جشن گر�ته ميشد و اكنون پس از هزاران سال، هنوز هم شب يلدا به عنوان يك سنت وآيين قديمي، در ايران
جشن گر�ته ميشود.
�رهنگ ما ایرانیان پر است از رمز و راز های منطبق بر سرشت انسان و برآمده از دل طبیعت. مردم همیشه نوخواه ایرانی هر مناسبتی را به زیبایی هر چه تمام تربه سنبلی بدل می کردند برای تحقق این نو شوندگیو متولد شدن، نو شدن، زنده شدن، سبز شدن، تازه شدن و .. چرا که معتقد بودند، انسان موجودی است شدنی. ایرانیان �رهنگ ساز از هر �رصتی است�اده می کردند تا با تاریکی، تاریک اندیشی، شب، خ�قان، غم، غصه و .. مبارزه کنند. و به این خاطر اجازه ندادند بزرگترین و طولانی ترین شب سال رنگ گوشه نشینی و سکوت قبرستانی به خود بگیرد. و به همین دلیل پدران و مادران ما این شب دور هم جمع می شدند تا با گ�تگو ت�أل، رقص، خنده و شادی تولد دوباره نور را با در کنار هم بودن به سمبلی برای احترام به خورشید بدل کنند.
ما ايرانيان در سرزمين آيينهاى پر رمز و راز ريشه داريم، آيينهايى كه در پس چهره خود جهانى از رازهاى سرزمينى كه در آن زاده شده‌اند پنهان كرده‌اند و حتى تغييرات اجتماعى و سياسى كه ايران از سر گذرانده است، گاه محسوس و گاه ناديدنی، در شكل و محتواى اين مراسم خود را نشان مى‌دهد. اما آنچه در همه �رهنگها و جوامع بر سر آداب و رسوم آمده نتيجه دگرگونى‌هاى اجتماعى نبوده‌است. ر�تارهاى مردم يك سرزمين ممكن است به علل گوناگونىچون عدم هماهنگى با تغييرات جامعه، يا بخاطر تقابل آنها با عقايد حكومت آن سرزمين در يك دوره از تاريخ، يا هر دليل ديگر، يك‌به‌يك به �راموشىسپرده شوند و آئين‌ها و سنت‌ها كه چرائى پيدائى آنها كاملاً روشن نيست بيشتر مورد بى مهرى قرار مى‌گيرند.
اين نكته نبايد از خاطر برود كه اين آيينها بهانه‌هايى براى شاد بودن و �راموش كردن خاطرات تلخ و زيبا كردن زندگى بوده و هست.
در آغازين روزهاى �صل زمستان، هنگامى كه شبها مى‌روند و كوتاه مى‌شوند و خورشيد را آرام آرام از پله‌هاى روز بالا مى‌برند، آيين‌هاى زمستانه برپا مى‌شوند.
در �رهنگ �ارسى معين چنين آمده‌است: «يلدا درازترين شب سال است، شب اول برج جدی. شب چله بزرگ زمستان. يلدا در سريانى به ‌معنى ميلاد است، چون شب يلدا را با ميلاد مسيح تطبيق مى‌كرده‌اند از اين رو بدين نام ناميدند: «تو جان لطي�ىو جهان جسم كثي�/تو شمع �روزنده و گيتىشب يلدا.» (معزى)
با توجه به اينكه نخستين روز دىماه، خرم روز، بلندترين شب سال را پشت سر دارد، پيوند اين ماه به خورشيد بر پايه‌اى محكم، استوار است چرا كه در اين ماه خورشيد از نو زاده مى‌شود و هرروز بر زمان ماندگارى‌اش بر روى زمين ا�زوده مى‌شود. شايد ايرانيان از روزىكه با گردش خورشيدى سال آشنا شده‌اند روز اول دىماه را يكى از روزهاى خورشيد ناميده‌اند. چرا كه از اين روز است كه خورشيد دوباره پا به رشد مى‌گذارد و زندگى روستائيان، كه پيوندى عميق با طبيعت دارد، از نو، تازه مى‌شود.
آئين‌هاى شب يلدا (تولد) و دوازده شب پر اعتبار از جشنهاى ديگان (نيمه اول دی) با كمى پس و پيش به صورت شبهاى مقدس پيش از تولد مسيح در آمدند و جالب توجه است كه حتى پختن نان شيرين به شكل موجودات زنده كه در ميان ايرانيان و روس‌ها مرسوم بوده، جزء مراسم معتبر جشن تولد مسيح شد.
یلدا برگر�ته از کلمه سریانی به م�هوم میلاد است. ایرانیان این شب را شب تولد میترا (مهر) می دانستند و آن را جشن می گر�تند. مراسم تولد میترا به عنوان شبی مقدس همراه با آیین مهر (میتراییسم) به اروپا ر�ت و پس از بسط و گسترش آیین مسیحیت بسیاری از آداب و رسوم کیش مهر جذب آن شد و میلاد مهر که به عقیده مهر پرستان منجی بشریت در پایان دنیا خواهد بود به مسیح منتسب
گشت و شب یلدا تبدیل شد به شب نوئل که در 25 دسامبر جشن گر�ته می شود.
و چند شب با شب یلدای ما ایرانیان �اصله دارد. در این شب ایرانیان تولد مهر را جشن می گر�تند و دور آتش گرد می آمدند و شادی می کردند و خوان می گستردند و مایزد نثار می کردند و باز مانده این رسوم هنوز برجاست و به خصوص توسط خانواده های زرتشتی بکمال اجرا می شود. عقیده ای بر این مبنا نیز بود که در شب یلدا قارون (ثروتمند ا�سانه ای) در لباس هیزم شکنان به در خانه ها می آپد و به مردم هیزم می دهد و این هیزم ها در صبح روز بعد به شمش طلا تبدیل می شوند. بنابراین تا صبح به انتظار هیزم شکن زربخش بیدار می ماندند و مراسم جشن و سرور برپا می کردند. و این مراسم یاد آور مراسم نوئل و بابا نوئل مسیحیان است.
مایزد= نذری یا ولیمه غیر نوشیدنی مانند گوشت و نان در آیین های ایران باستان برای هر جشن خوانی گسترده می شد که در آن علاوه بر آلات و اسباب نیایش مثل آتش دان، عطر دان، بخور دان و .. �راورده های �صل و خوردنی های گوناگون از جمله خوراک مقدس که آن را مایزد می نامیدند بر س�ره جشن نهاده می شد.




یلدا شب عاشقان بیدل است. یلدا شبیست گیسو �روهشته به دامن. یلدا شب گره زل� یار است.
معاشران گره از زل� یار باز کنید
شبی خوش است بعد این قصه اش دراز کنید.
یلدا شب میانه عشق است. شبهای دراز هجر و حرمان و �رغت به پایان رسیده است. و شب های کوتاه کام با سحرگاهان تابناک وصلت و یگانگی در راه است. شب اعتماد بر الطا� کارساز است ...
به جان دوست که غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطا� کار ساز کنید
یلدا شب عاشق و معشوق است. شب رمز و راز شب ناز و نیاز ..
میان عاشق و معشوق پرده بسیار است
چون یار ناز نماید شما نیاز کنید
در این شب هر که به عشق نیاندیشد و از عشق زندگی نگیرد و از زندگی کام نستاند کرده ای بیش نیست.
هر آن کسی که در این حلقه زنده نیست به عشق
بر او نمرده به �توای من نماز کنید
یلدا شب بیداریست، شب دراز مهربانی، شب مهریاران




دراين شب مردم به شب نشيني و خوردن ميوه هاي تابستاني و شادي مي پردازند . در روستاهاي خراسان و آذربايجان جنانچه پسري با دختري نامزد باشد دراين شب خانواده پسر براي دختر هديه مي �رستند . دراين شب مردم ایران علاوه بر خوردن ميوه و آجيل �ا ل حا�ظ هم مي گيرند. گر�تن �ال حا�ظ و در سده های اخیر به مراسم یلدا اضا�ه شده است. مردم حا�ظ را لسان الغیب می دانند معتقدند او وص� حال می گوید و از نیت و نیاز همه خبر دارد! البته بعید نیست در روزگار ما به جای خواندن حا�ظ جوانان نسل سومی شاملو و �روغ و سهراب بخوانند.
�رقی نمی کند، مهم این است که شبی را بیدار بمانیم و بر تاریکی و سیاهی غلبه کنیم!


آنچه بيش از هر چيز رخ می نمايد نقطه مشترکی است در تمام جشن های ايران زمين سراغ می توان گر�ت : اگر شب دراز است به پايان خواهد رسيد ، ( يلدا ) ، زمستان دراز و تازيانه های سرما خواهد ر�ت ( نوروز ) ، ظلم و ستم و بيداد ضحاکها و ا�راسيابها نابود خواهد گشت ( تيرگان و مهرگان ) و سرانجام آنچه باقی می ماند روشنايی ، زيبايی ، ايثار و نام نيک است . پندار نيک ، گ�تار نيک و ر�تار نيک .
شب غلبه مهر بر تاريكي است. یلدا

تا کی شب تاریک میهن ما به پایان برسد و تاریکی جای خود را به روشنایی بدهد.. باید بیدار باشیم و شاد!.. باید بیدار باشیم و هوشیار و شب های دراز را پشت سر بگذاریم.

�ردا شب مطلبی دیگر در مورد شب یلدا خواهم نوشت. شب یلداهایی که پشت سر گذاشتم.. از سال 56 که يادم مياد تا الان.. شب یلدایی که در دهستان پیشین بودم.. شب یلدایی که در خوابگاه دانشجویی بودیم.. راستی دوست عزیزم علی ا�شاری شب یلدا را با دوستان دیگر چگونه می گذراند؟
بچه هاي خوب کاپوچينو هم مطلب جالبي در مورد شب يادا نوشتند.